Pszczoła miodna preferuje duże, liczebne pożytki. Dzięki specyficznemu systemowi porozumiewania się jest w stanie przekazać „koleżankom” z ula precyzyjne dane dotyczące lokalizacji pożytku. W jaki sposób działa ten niezawodny, biologiczny GPS?

 

Porozumiewanie się pszczół zyskało miano „mowy” w 1920 roku, dzięki profesorowi Karlovi von Frischowi, który to zresztą w 1973roku uzyskał nobla za swoje dokonania w zakresie badania zachowania się zwierząt. Specyficzny system porozumiewania się, najczęściej nazywany tańcem, bardzo często budzi podziw, mimo że nie wymaga on inteligencji w sensie ludzkim. Jak przekonują autorzy książki Hodowla Pszczół (Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne), mechanizm porozumiewania się pszczół należy interpretować na zasadzie: bodziec – reakcja.

Ze względu na panujące w ulu warunki, zamknięte, ciemne otoczenie, należy wnioskować, że największą rolę w porozumiewaniu się odgrywają bodźce zapachowe, dotykowe oraz dźwiękowe. Często robotnice niemalże dotykają czółkami tańczącej pszczoły, a ta, jeśli przyniosła nektar, rozdaje jego mikroilości otaczającym ją pszczołom. Dzięki temu inne robotnice mogą przekonać się o jego jakości.

Wspomniany już profesor Frisch opisał dwa rodzaje tańców jakie wykonują zbieraczki, aby powiadomić inne pszczoły o znalezionym pożytku.

Taniec okrężny
Pierwszy z nich informuje pszczoły o znalezieniu pożytku mniej więcej w odległości do stu metrów od ula. Często nie zawiera dokładnych wskazówek co do kierunku. Taniec okrężny, bo o nim mowa, polega na szybkim bieganiu  po niewielkiej powierzchni plastra, przy jednoczesnym zataczaniu kręgów i częstej zmianie kierunku (mniej więcej po zatoczeniu jednego, dwóch całkowitych kręgów). Czynności te zbieraczka wykonuje od kilku sekund, nawet do minuty. Takie szybkie, energiczne ruchy pobudzają pozostałe robotnice, które często wylatują z ula w poszukiwaniu pożytku.

Taniec wywijany
Gdy pożytek znajduje się w większej odległości od ula, zbieraczka wykonuje na plastrze półkole w jednym kierunku, robi nagły zwrot i biegnie po linii prostej do punktu wyjściowego. Jednakże podczas biegu wykonuje energiczne ruchy, zwłaszcza odwłokiem, jednocześnie wydając dźwięki o małej częstotliwości. Badacze dowodzą, że liczba sygnałów dźwiękowych jest ściśle związana z odległością od ula do źródła pożytku. Z kolei Frischer twierdził, że to liczba biegów po linii prostej jest kluczowa dla wskazania odległości źródła (eksperyment przyniósł takie dane: w przypadku znalezienia pożytku w odległości 100m od ula, w ciągu 15 sekund liczba biegów wynosiła 9-10, przy odległości 600m jedynie 7 biegów, natomiast przy odległości kilometra były to cztery biegi w tym samym czasie).

Informacja o kierunku
Kierunek biegu pszczoły po linii prostej w stosunku do położenia słońca. Przykładowo, taniec po linii ul-pożytek-słońce, przy jednoczesnym skierowaniu głowy robotnicy ku górze plastra oznacza, że pożytek znajduje się w tym samym kierunku co słońce. Bieg z głową w dół oznacza, iż znajduje się w przeciwnym kierunku. W innych konfiguracjach, kąt między osią tańca a pionem jest odzwierciedleniem kąta między linią lotu do pożytku, a linią na osi ul-słońce.

Taniec sierpowaty
To taniec przejściowy między okrężnym a wywijanym, przypominający spłaszczone ósemki, rozpoczynany gdy odległość pożytku od ula przekroczy 10 metrów. Oś symetrii wskazuje prawdopodobnie kierunek pożytku.

Im żywszy taniec, tym lepsze źródło pożytku. Taki taniec zachęca do wylotu większą ilość pszczół. Powolny i ociężały taniec nie przyniesie równie dobrego efektu. Niemniej sygnalizacja jest bardzo skuteczna – dzięki precyzyjnym informacjom wylatujące robotnice zabierają ze sobą tylko tyle pokarmu, aby starczyło im na przelot na wskazany obszar.

 


Oprac. Kitka, na podst. Armin Spurgin „Pszczoły miodne”, Wydawnictwo RM, J.Curyło, A.Demianowicz, J.Guderska, S.Kirkor, Z.Konopacka, T.Wawryn, J.Woyke: „Hodowla Pszczół”, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne.